کۆمەڵگەی یارسان بناسن؛ کۆتایی بێنن بە هەڵاواردن و چەوساندنەوە

روو لە سەرۆک کۆمار، مەجلیسی شۆرای ئیسلامی، دەزگای دادو دامەزراوە بەرپرسیارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران

ناوەکانی حەسەن ڕەزەوی و نیکمۆراد تاهێری و محەممەد قەنبەری لەبیر نەکەین. ئەم سێ هاووڵاتییە یارسانە لە مانگی حوزەیران و تەمموزی ساڵی ١٣٩٢ وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر هەڵاواردنی حکومەت، دوای تاشینی زۆرەملێ سمێڵی زیندانییەکی یارسان کە هێمایەکی ئایینی و ناسنامەیە بۆ زۆرێک لە پیاوانی ئەم کۆمەڵگایە گیانیان لەدەستداوە.

دوای یازدە ساڵ و لە ٦ی پووشپەڕی ساڵی ١٤٠٣، ڕەزا ڕەسایی، هاووڵاتیی کورد و پەیڕەوی ئایینی یارسان تەمەن ٣٤ ساڵ، لە زیندانی دیزڵ ئاباد لە کرماشان بە نهێنی لە سێدارە درا. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ڕایگەیاندووە کە سزاکەی دوای دادگاییکردنێکی نادادپەروەرانە جێبەجێکراوە کە لەسەر بنەمای "دانپێدانانەکان" لە ژێر ئەشکەنجەدا بووە. بنەماڵە و پارێزەرەکەی پێشوەختە  لە جێبەجێکردنی سزاکە ئاگادار نەکراونەتەوە.

ئەم ڕووداوانە وێنەیەکی ئازاربەخشی دەیان ساڵەی نکۆڵیکردنە لە ناسنامە و هەڵاواردنی پێکهاتەیی و سەرکوتکردنی کۆمەڵگەی یارسان.

پێناسەی ئایینی یارسان چییە؟

یارسان کە بە "ئایینی یاری" ناودەبرێت و لە هەندێک سەرچاوەشدا "ئەهلی حەق" ، نەریتێکی ئایینی دێرینە و ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە ڕۆژئاوای ئێران و باکوری عێراقە. نەریتی یارسان لە سەدەی ١٤ و ١٥ی زایینیدا فۆرمێکی یەکگرتووتری وەرگرت، لەگەڵ فێرکارییەکانی سوڵتان سەحاک لە ناوچەی گۆران و هەورامان؛ بەڵام سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی پێشووی و پەیوەندیی بە نەریتە ئێرانی و عێرفانیی و ئیسلامییەکانەوە بۆچوونی جیاواز هەیە.

میراتی ئایینی یارسان بە شێوەیەکی سەرەکی لە شێوەی "کەلام" و نەریتی زارەکیدا گواستراوەتەوە، بەتایبەتی بە زمانی گۆرانی. ڕێوڕسمی بەکۆمەڵ لە جەمخانە، خوێندنەوەی کەلام، مۆسیقای و ئامێری تەنبور، نەزر و هاوکاری کۆمەڵایەتی، بنەما گرنگەکانی کولتوری یارسانن. هەروەها باوەڕبوون بە دەرکەوتنی یەک لە دوای یەک لە پیرۆزییەکان و چەمکی "دونادون" یان گەڕانەوەی جەوهەری مرۆڤ بە بەرگی جۆراوجۆردا جێگەیەکی گرنگی هەیە لە زۆرێک لە لقەکانی ئەم ئایینەدا.

کۆمەڵگەی یارسان لەناو خۆیدا هەمەچەشنە و هەموو بنەماڵەکان و شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتنیان لە پەیوەندی نێوان ئەم ئایینە و ئیسلام  نییە. هەر لەبەر ئەم هۆکارە نابێت هیچ حکومەت و دەزگایەکی دەرەکی ناسنامەیەکی نەخوازراویان بەسەردا بسەپێنێت. مافی پێناسەکردنی شوناسی ئایینی، پێش هەموو شتێک، بۆ خودی پەیڕەوانی ئەو ئایینەیە.

بەشێکی زۆری یارسانەکان لە پارێزگای کرماشان بە تایبەت لە سەحنە، داڵاهو، گەهوارە، کەرەندی ڕۆژئاوا، سەرپێل زەهاو و قەسر شیرین و هەروەها لە بەشێک لە ناوچەکانی لوڕستان، ئیلام، هەمەدان، ئازەربایجان، تاران و ئەلبورز دەژین. زۆربەیان کوردن، بەڵام پێکهاتەی لەک و لۆر و تورک زمانی یارسانیش هەن. بەهۆی نەبوونی سەرژمێرییەکی ئازاد و باوەڕپێکراو، هەروەها نیگەرانی زۆرێک لە شوێنکەوتووان لە ئاشکرا کردنی ناسنامەی ئایینی خۆیان، ئاماری ورد لەسەر دانیشتوانی یارسان لەبەردەستدا نییە و خەمڵاندنەکان زۆر جیاوازن.

ئینکاری ناسنامە و جیاکاری پێکهاتەیی

لە مادەی ١٣ی دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران تەنیا زەردەشتی و کەولیمی و مەسیحییەکان وەک کەمینەی ئایینی دەناسرێن. یارسانییەکان لەو مافە یاساییە بێبەشن و زۆرجار حکومەت بە “شیعەکانی تەریقەتی سۆفی” دەیانناسێنێت، پێچەوانەی خۆناساندنی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەی یارسان.

ئەم ئینکارییە فەرمییە لێکەوتەی ڕاستەقینە و ڕۆژانەی هەیە. ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەم خاڵانەی خوارەوە دەکەن:

• فشار لەسەر هاوڵاتیانی یارسان بۆ ئەوەی خۆیان بە موسڵمانی شیعە بناسێنن لە فۆرمی جیاجیا لە قوتابخانە و زانکۆ و خزمەتی سەربازی و هەڵبژاردنی کاردا؛
• جیاکاری لە دامەزراندن لە پۆستەکانی حکومەت، بەرزکردنەوەی پلەی کار، خوێندن، و بەشداریکردن لە پۆستە گشتیەکان؛
• ڕێگریکردن یان سنووردارکردنی بنیاتنانی جەمخانەکان و ئازادی بەڕێوەچوونی ڕێوڕەسمی ئایینی؛
• سووکایەتیکردن بە بیروباوەڕ و شوێنە پیرۆزەکان و هێما دەرەکیەکانیان، لەوانەش بەزۆر تاشینی سمێڵی هەندێک پیاوی یارسان؛
• سنووردارکردنی بڵاوکردنەوە و فێرکردنی دەقی ئایینی و گواستنەوەی زمانی یارسان و میراتی کولتووری؛
• دەستگیرکردن و بانگهێشتکردن و سزادانی ئەو چالاکوانانەی کە بە شێوەیەکی ئاشتیانە کار بۆ مافەکانی کۆمەڵگاکەیان دەکەن؛
• پێناسە کردن و سووکایەتیکردن بەم کۆمەڵگایە لە هەندێک دەزگا و میدیایی فەرمیدا.

لە ١٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٤٠١، هێزە ئەمنییەکان لە ساڵڕۆژی سەید خەلیل عالی نەژاد، موزیکژەن و کەسایەتی ناسراوی یارسان، بە بە گازی فرمێسکڕێژ و تەقەکردن لە شاری سەحنە، بڵاوەیان بە ناڕەزایەتییەکان کرد و ژمارەیەک لە بەشداربووانیان دەستبەسەر کرد. هەروەها سیاوەش حەیاتی، وتەبێژی مەجلیسی ڕاوێژکاری چالاکانی مەدەنیی یارسان، چەندین جار لە پێوەندی لەگەڵ چالاکییە مەدەنییەکانیدا دەستبەسەر کراوە و بە تۆمەتی “پڕوپاگەندە دژی نیزام” بە یەک ساڵ زیندانی مەحکووم کراوە.

نوێترین نموونەی توندڕەوانە دۆسیەی ڕەزا ڕەسایی بوو. دوای بەشداریکردنی لە خۆپیشاندانەکانی ١٤٠١ دەستگیرکرا و تۆمەتی کوشتنی بەرپرسێکی ئەمنی خراوەتە پاڵ. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بڵاویکردەوە، بۆ ئەوەی ناچار بکرێت دان بە تاوانەکەداا بنێت، تووشی لێدان و تەزووی کارەبا و ئەشکەنجە و توندوتیژی سێکسی کراوە. سەرەڕای ناڕەزایەتییەکان دژی دادگاییکردنەکە و بەڵگەکانی ناو دۆسیەکە، سزای لەسێدارەدانی جێبەجێکرا بە بێ ئەوەی پێشوەختە بنەماڵەکەی و پارێزەرەکەی ئاگادار بکرێنەوە. ئەم لە سێدارەدانە ڕەهەندەکانی سەرکوتی سیاسی، نەتەوەیی و مەزهەبی لە ئێراندا ئاشکرا کرد.

داواکاریەکانمان

ئێمە واژۆکارانی ئەم داواکارییە داوا لە کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامی ئێران دەکەین کە؛

١- داننان بە ناسنامەی ئایینی سەربەخۆی پێکهاتەی یارسان و دەرکردن و جێبەجێکردنی یاسا و ڕێسا و ڕێکارە پێویستەکان بۆ دڵنیابوون لەوەی شوێنکەوتووانی لە ئازادیی باوەڕی ئایینی یەکسان بەهرەمەند بن.

٢. ڕاگرتنی هەر زۆرەملێیەک بۆ ناساندنی یارسانی وەک موسڵمانی شیعە و ڕێزگرتن لە مافی هەر تاکێک بۆ پێناسەکردن، لە ڕاگەیەن یان ڕانەگەیاندنی ناسنامەی ئایینی خۆی.

٣- نەهێشتنی هەموو هەڵاواردنێکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە بواری پەروەردە، دامەزراندن، خزمەتی گشتی، خزمەتی سەربازی، چالاکیی ئابووری، ناونانی منداڵان، هەروەها دانانی میکانیزمێکی سەربەخۆ بۆ تۆمارکردن و چارەسەرکردنی سکاڵاکانی هەڵاواردنی ئایینی.

٤- گەرەنتیکردنی ئازادی تەواوی جێبەجێکردنی ئاینییە یارسانییەکان، لەوانەش مافی دروستکردن و بەڕێوەبردنی جەمخانە، ئەنجامدانی مەراسیمی جەماوەری، خوێندنی کەلام، بڵاوکردنەوەی دەقی ئایینی، خۆبەخشانە فێرکردنی ئایین، و پاراستنی زمانی گورانی و مۆسیقای تەنبور و توخمەکانی دیکەی میراتی کولتوری کۆمەڵگەی یارسان.

٥- کۆتایی هێنان بە هەراسانکردنی هێما ئاینیەکان و ناسنامەی یارسان و قەدەغەکردنی دادگایی کردنی زۆرەملێ و سمێڵ تاشین و سوکایەتیکردن بە شوێنە پیرۆزەکان و قسەی ڕق و کینە و هەر ڕەفتارێکی هاوشێوە لە زیندان و قوتابخانە و سەربازگە و فەرمانگەکاندا.

۶- ئازادکردنی بێ مەرجی هەموو ئەو کەسانەی کە تەنها لەسەر بیروباوەڕی ئایینی یان چالاکی ئاشتیانە بۆ بەرگریکردن لە مافەکانی یارسان دەستگیرکراون یان سزادراون، هەروەها هەڵوەشاندنەوەی ئەو سزایانەی کە بەسەریاندا سەپێندراوە.

۷- ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ و گشتی و بێلایەن لە دۆسیەی ڕەزا ڕەسایی و سەرکوتکردنی کۆبوونەوەکانی خەڵکی یارسان و تۆمەتی ئەشکەنجەدان و کوشتن لە کاتی دەستبەسەریدا،  خۆڵقاندنی  هەلومەرجی خۆسوتاندن  لە ناڕەزایەتییەکان ساڵی ١٣٩٢؛ و بڵاوبکەنەوەی ئەنجامەکان  لە پرۆسەیەکی دادپەروەرانەدا و تاوانباران و بەرپرسانی پێشێلکارییەکان لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت.

۸- گەرەنتیکردنی مافی خێزانی قوربانییەکان بۆ ڕاستی و دادپەروەری و قەرەبووکردنەوە،  کۆتایی هێنان بە هەڕەشە یان هەر قەدەغەکردنێک بۆ ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی یادکردنەوە.

۹- بەشداریکردنی نوێنەرانی سەربەخۆ و هەمەچەشنی کۆمەڵگەی یارسان، لەوانەش ژنان و گەنجان، لە داڕشتنی سیاسەتی پەیوەست بەم پێکهاتە، و خۆبواردن لە سەپاندنی لێکدانەوە بۆ ئایینی یارسان لەلایەن نوێنەرانی حکومەتەوە.

۱۰-  پابەندبوونی ئێران بە پەیمانی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، بەتایبەتی مافی ئازادی ئایین وباوەڕ، یەکسانی لەبەردەم یاسا، جیاکاری نەکردن لە مافی کەمینەکان بۆ بەهرەمەندبوون لە کولتوور و ئایینی خۆیان.

مافی یارسان ئیمتیازێک نییە کە حکومەت بتوانێت بیدات یان لێی بسەنێتەوە؛ ئەوان بەشێکی دانەبڕاون لە کەرامەتی مرۆڤ و مافی هاووڵاتیبوون. کۆمەڵگایەک کە هاووڵاتیان ناچار بکرێن بیروباوەڕ و ناو و زمان و ڕێوڕەسم و ڕواڵەتی ئایینی خۆیان بشارنەوە، کۆمەڵگایەکی یەکسان و ئازاد نییە.

بە واژۆکردنی ئەم داواکارییە پشتیوانی هاوڵاتییانی یارسانین و ڕایدەگەیەنین:

هیچ کەسێک بە هۆی بیروباوەڕ و ناسنامە و میراتی کولتوورییەوە نابێت لە خوێندن و کار و ئاسایش و ئازادی و مافی ژیان بێبەش بکرێت. ئینکاری و جیاکاری بەرامبەر یارسان دەبێت کۆتایی بێت.