یارسان را به رسمیت بشناسید؛ به تبعیض و سرکوب پایان دهید

۲۹ مرداد ۱۴۰۵

خطاب به رئیس‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی، قوه قضاییه و نهادهای مسئول جمهوری اسلامی ایران

نام‌های حسن رضوی، نیک‌مراد طاهری و محمد قنبری را به یاد بسپاریم. این سه شهروند یارسان در خرداد و مرداد ۱۳۹۲، در اعتراض به تبعیض‌های حکومتی و پس از تراشیدن اجباری سبیل یک زندانی یارسان، که برای بسیاری از مردان این جامعه نشانه‌ای دینی و هویتی است، دست به خودسوزی زدند و جان باختند.

یازده سال بعد، در ۱۶ مرداد ۱۴۰۳، رضا رسایی، شهروند ۳۴ ساله کرد و پیرو آیین یارسان، مخفیانه در زندان دیزل‌آباد کرمانشاه اعدام شد. سازمان عفو بین‌الملل گزارش داد که حکم او در پی محاکمه‌ای به‌شدت ناعادلانه و با اتکا به «اعترافات» گرفته‌شده زیر شکنجه صادر شده بود. خانواده و وکیل او نیز پیشاپیش از اجرای حکم آگاه نشدند.

این رویدادها جلوه‌هایی دردناک از دهه‌ها انکار هویت، تبعیض ساختاری و سرکوب جامعه یارسان‌اند.

یارسان چه آیینی است؟

یارسان که «آیین یاری» و در برخی منابع «اهل حق» نیز نامیده می‌شود یکی از سنت‌های دینی کهن و ریشه‌دار در غرب ایران و شمال عراق است. سنت یارسان در سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، با تعالیم سلطان سهاک در منطقه گوران و هورامان، صورت منسجم‌تری یافت؛ بااین‌حال، درباره ریشه‌های تاریخی پیشین و نسبت آن با سنت‌های ایرانی، عرفانی و اسلامی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

میراث دینی یارسان عمدتاً در قالب «کلام»‌های منظوم و سنت شفاهی، به‌ویژه به زبان گورانی، منتقل شده است. نیایش جمعی در جم‌خانه، کلام‌خوانی، موسیقی آیینی و ساز تنبور، نذر و همیاری اجتماعی از عناصر مهم فرهنگ یارسان‌اند. باور به تجلی‌های پیاپی امر قدسی و مفهوم «دونادونی» یا بازگشت جوهر انسان در جامه‌های گوناگون نیز در بسیاری از شاخه‌های این آیین جایگاهی مهم دارد.

جامعه یارسان در درون خود متنوع است و همه خاندان‌ها و پیروان آن برداشت یکسانی از نسبت این آیین با اسلام ندارند. به همین دلیل، هیچ حکومت یا نهاد بیرونی نباید هویتی ناخواسته بر آنان تحمیل کند. حق تعریف هویت دینی، پیش از هر چیز، متعلق به خود پیروان آن دین است.

بخش بزرگی از یارسانیان در استان کرمانشاه، به‌ویژه در صحنه، دالاهو، گهواره، کرند غرب، سرپل ذهاب و قصر شیرین، و همچنین در بخش‌هایی از لرستان، ایلام، همدان، آذربایجان، تهران و البرز زندگی می‌کنند. بیشتر آنان کُرد هستند، اما جوامع لک، لر و ترک‌زبان یارسان نیز وجود دارند. به دلیل نبود سرشماری آزاد و معتبر و نیز نگرانی بسیاری از پیروان از آشکارکردن هویت دینی خود، آمار دقیقی از جمعیت یارسان در دست نیست و برآوردها بسیار متفاوت است.

انکار هویت و تبعیض ساختاری

اصل سیزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تنها زرتشتیان، کلیمیان و مسیحیان را به‌عنوان اقلیت‌های دینی به رسمیت می‌شناسد. یارسانیان از این شناسایی و حمایت حقوقی محروم‌اند و حکومت غالباً آنان را، برخلاف خودشناسی بخش بزرگی از جامعه، «شیعیان صوفی‌مسلک» معرفی می‌کند.

این انکار رسمی پیامدهایی واقعی و روزمره دارد. گزارش‌های حقوق بشری از موارد زیر حکایت می‌کنند:

• فشار بر شهروندان یارسان برای معرفی خود به‌عنوان مسلمان شیعه در فرم‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، سربازی و گزینش‌های شغلی؛
• تبعیض در استخدام‌های دولتی، ارتقای شغلی، آموزش و مشارکت در مناصب عمومی؛
• جلوگیری یا ایجاد محدودیت در ساخت و اداره جم‌خانه‌ها و برگزاری آزادانه مراسم دینی؛
• توهین به باورها، مقدسات و نمادهای ظاهری آنان، از جمله تراشیدن اجباری سبیل برخی مردان یارسان؛
• محدودیت در انتشار و آموزش متون دینی و انتقال زبان و میراث فرهنگی یارسان؛
• بازداشت، احضار و محکومیت فعالانی که به‌صورت مسالمت‌آمیز برای حقوق جامعه خود فعالیت می‌کنند؛
• معرفی تحقیرآمیز یا امنیتی این جامعه در برخی رسانه‌ها و نهادهای رسمی.

در ۲۷ آبان ۱۴۰۱، نیروهای امنیتی مراسم سالگرد سید خلیل عالی‌نژاد، موسیقی‌دان و چهره شناخته‌شده یارسان، در شهر صحنه را با گاز اشک‌آور و تیراندازی پراکنده کردند و شماری از شرکت‌کنندگان را بازداشت کردند. سیاوش حیاتی، سخنگوی مجمع مشورتی فعالان مدنی یارسان، نیز در ارتباط با فعالیت‌های مدنی خود بارها بازداشت و به اتهام «تبلیغ علیه نظام» به یک سال زندان محکوم شد.

شدیدترین نمونه اخیر، پرونده رضا رسایی بود. او پس از شرکت در اعتراضات سال ۱۴۰۱ بازداشت و به قتل یک مقام امنیتی متهم شد. عفو بین‌الملل اعلام کرد که او با ضرب‌وشتم، شوک الکتریکی، خفگی و خشونت جنسی برای اعتراف تحت فشار قرار گرفته بود. با وجود اعتراض‌ها به روند دادرسی و ادله پرونده، حکم اعدام او بدون اطلاع قبلی خانواده و وکیلش اجرا شد. این اعدام، هم‌زمان ابعاد سرکوب سیاسی، قومی و دینی در ایران را آشکار کرد.

خواسته‌های ما

ما امضاکنندگان این دادخواست از مقامات جمهوری اسلامی ایران می‌خواهیم:

۱. هویت دینی مستقل جامعه یارسان را به رسمیت بشناسند و قوانین، مقررات و رویه‌های لازم را برای برخورداری برابر پیروان آن از آزادی عقیده، وجدان و مذهب تصویب و اجرا کنند.

۲. هرگونه اجبار به معرفی یارسانیان به‌عنوان مسلمان شیعه را متوقف کنند و حق هر فرد برای تعریف، اظهار یا عدم اظهار هویت دینی خود را محترم بشمارند.

۳. تمام تبعیض‌های مستقیم و غیرمستقیم در آموزش، استخدام، خدمات عمومی، سربازی، فعالیت اقتصادی، نام‌گذاری فرزندان و تصدی مناصب عمومی را لغو کنند و سازوکاری مستقل برای ثبت و رسیدگی به شکایت‌های تبعیض دینی ایجاد کنند.

۴. آزادی کامل برگزاری آیین‌های یارسان را تضمین کنند؛ از جمله حق ساخت و اداره جم‌خانه‌ها، برگزاری مراسم جمعی، کلام‌خوانی، انتشار متون دینی، آموزش داوطلبانه آیین و حفاظت از زبان گورانی، موسیقی تنبور و دیگر عناصر میراث فرهنگی این جامعه.

۵. به آزار نمادهای هویتی و مذهبی یارسانیان پایان دهند و تراشیدن اجباری سبیل، توهین به مقدسات، تبلیغات نفرت‌پراکنانه و هرگونه رفتار تحقیرآمیز در زندان‌ها، مدارس، پادگان‌ها و ادارات را ممنوع و قابل پیگرد کنند.

۶. تمام افرادی را که صرفاً به سبب باور دینی یا فعالیت مسالمت‌آمیز در دفاع از حقوق یارسان بازداشت یا محکوم شده‌اند، بی‌قیدوشرط آزاد کنند و احکام صادرشده علیه آنان را لغو کنند.

۷. تحقیقاتی مستقل، علنی و بی‌طرفانه درباره پرونده رضا رسایی، برخوردهای امنیتی با گردهمایی‌های یارسان، ادعاهای شکنجه و مرگ در بازداشت، و زمینه‌های منتهی به خودسوزی‌های اعتراضی سال ۱۳۹۲ انجام دهند؛ نتایج را منتشر کنند و عاملان و آمران تخلفات را در روندی عادلانه پاسخ‌گو سازند.

۸. حق خانواده‌های قربانیان برای حقیقت، دادخواهی و جبران خسارت را تضمین کنند و هرگونه تهدید، فشار یا منع برگزاری مراسم یادبود را متوقف سازند.

۹. نمایندگان مستقل و متنوع جامعه یارسان، از جمله زنان و جوانان، را در تدوین سیاست‌های مربوط به این جامعه مشارکت دهند و از تحمیل نمایندگان حکومتی یا قرائتی واحد از آیین یارسان خودداری کنند.

۱۰. به تعهدات ایران ذیل میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی پایبند باشند؛ به‌ویژه حق آزادی دین و عقیده، برابری در برابر قانون، منع تبعیض و حق اقلیت‌ها برای برخورداری از فرهنگ و دین خود.

حقوق یارسان امتیازی نیست که حکومت بتواند اعطا یا سلب کند؛ این حقوق، بخشی جدایی‌ناپذیر از کرامت انسانی و حقوق شهروندی است. جامعه‌ای که در آن شهروندی برای حفظ باور، نام، زبان، آیین یا ظاهر مذهبی خود ناچار به پنهان‌کاری باشد، جامعه‌ای برابر و آزاد نیست.

ما با امضای این دادخواست، در کنار مردم یارسان می‌ایستیم و اعلام می‌کنیم:

هیچ‌کس نباید به دلیل باور، هویت یا میراث فرهنگی خود از تحصیل، کار، امنیت، آزادی و حق زندگی محروم شود. انکار و تبعیض علیه یارسان باید پایان یابد.

--

دادخواست رضا رسایی

--