هورالعظیم را احیا کنید

پنج سال پس از اعتراضات آبی خوزستان، از محیط زیست و حقوق مردم منطقه حفاظت کنید

خطاب به: رئیس‌جمهوری اسلامی ایران؛ وزارت نیرو؛ سازمان حفاظت محیط زیست؛ وزارت نفت؛ وزارت جهاد کشاورزی؛ استانداری خوزستان؛ رئیس قوه قضاییه؛ و کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی

۳۱ شهریور ۱۴۰۵

ما امضاکنندگان این دادخواست خواستار تدوین و اجرای برنامه‌ای علمی، شفاف و پاسخ‌گو برای احیای تالاب هورالعظیم، حفاظت از جوامع وابسته به آن و جلوگیری از برخورد سرکوبگرانه با مطالبات زیست‌محیطی مردم خوزستان هستیم.

در مهرماه ۱۴۰۲، دادخواست با انتشار کارزاری درباره تخریب هورالعظیم، خواستار حفاظت از این تالاب شد. سه سال پس از آن دادخواست و پنج سال پس از اعتراضات آبی تیرماه ۱۴۰۰، بحران اصلی همچنان حل‌نشده باقی مانده است.

تالابی با اهمیت منطقه‌ای

هورالعظیم بخش ایرانی مجموعه تالابی هورالهویزه در مرز ایران و عراق است. بخش عراقی هورالهویزه با شماره ۱۷۱۸ در فهرست تالاب‌های کنوانسیون رامسر ثبت شده است. اسناد این کنوانسیون نیز مجموعه هورالهویزه و هورالعظیم را زیست‌بومی فرامرزی توصیف می‌کنند که دو سوی آن از نظر آبی و بوم‌شناختی به یکدیگر وابسته‌اند.

این تالاب زیستگاه گونه‌های متعدد گیاهی و جانوری است و از ماهیگیری، کشاورزی، پرورش گاومیش، برداشت نی و صنایع دستی محلی پشتیبانی می‌کند. هورالعظیم به‌ویژه با حیات اقتصادی و میراث فرهنگی جوامع عرب اهوازی پیوندی عمیق دارد؛ هرچند وضعیت آن بر سلامت و محیط زیست همه مردم خوزستان اثر می‌گذارد.

هورالعظیم طی چند دهه زیر فشار مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی قرار گرفته است: خشکسالی و افزایش دما، تغییر جریان رودخانه کرخه، عملکرد سدها، مصرف آب در کشاورزی بالادست، وجود موانع هیدرولوژیک، توسعه میدان‌های نفتی و انواع آلودگی‌های صنعتی و کشاورزی. پژوهش‌های علمی نیز میان کاهش آب سطحی هورالعظیم و دیگر تالاب‌های خوزستان و افزایش گردوغبار در این استان ارتباط معناداری یافته‌اند.

رهاسازی مقطعی آب از سد کرخه گاهی جریان ورودی به تالاب را بهبود بخشیده، اما این اقدامات هنوز به احیای پایدار آن نینجامیده است. در شهریور ۱۴۰۵، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان اعلام کرد که از حدود ۹۰ هزار هکتار مساحت آب‌پذیر هورالعظیم در شرایط عادی، کمتر از ۳۸ درصد آب دارد و همین مقدار آب نیز از کیفیت مناسبی برخوردار نیست. به گفته او، تالاب بسته به وضعیت منابع آبی، سالانه به حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تا یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد؛ میزانی که به‌جز سال سیلابی ۱۳۹۸، طی سال‌های اخیر تأمین نشده است.

این بحران را نمی‌توان تنها به یک عامل نسبت داد. مسئولان محیط زیست و آب خوزستان، خشکسالی مستمر، رهاسازی ناکافی آب، ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و گسترش کشت‌های پرمصرف، به‌ویژه شلتوک در حوضه کرخه، را از عوامل مؤثر دانسته‌اند. تأسیسات نفتی، جاده‌سازی، پسماندهای حفاری و قطعه‌قطعه شدن پهنه تالاب نیز فشارهای دیگری بر این زیست‌بوم وارد کرده‌اند.

صدور مجوز زیست‌محیطی برای توسعه میدان نفتی سهراب در سال ۱۴۰۵ بر نگرانی‌ها افزوده است. بنا بر اعلام مجریان طرح، در نسخه اصلاح‌شده تعداد و مساحت محوطه‌های سرچاهی کاهش یافته، بخشی از تأسیسات به بیرون از محدوده حفاظت‌شده منتقل شده و اقداماتی مانند «تخلیه صفر» پسماند و کاهش مصرف آب پیش‌بینی شده است. شرایط این مجوز باید به‌طور کامل منتشر و اجرای آن به‌شکل مستقل و مستمر نظارت شود؛ به‌ویژه آنکه این پروژه حوضچه شماره یک را تحت تأثیر قرار می‌دهد که یکی از مهم‌ترین مسیرهای ورود آب و از سالم‌ترین بخش‌های باقی‌مانده تالاب است.

در اسفندماه ۱۴۰۳، هفت گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در نامه‌ای به دولت ایران، نگرانی خود را درباره تخریب هورالعظیم و آثار آن بر سلامت عمومی، معیشت، مسکن، دسترسی به آب و حقوق فرهنگی جوامع محلی اعلام کردند. دولت ایران نیز در آذرماه ۱۴۰۴ پاسخی رسمی به این نامه ارائه کرد. این مکاتبات بیش از پیش ضرورت انتشار اطلاعات به‌روز و قابل راستی‌آزمایی و نظارت شفاف بر فعالیت‌های مؤثر بر تالاب را نشان می‌دهد.

پنج سال پس از اعتراضات آبی ۱۴۰۰

از ۲۴ تیر ۱۴۰۰، اعتراضاتی در خوزستان در واکنش به کمبود آب، خشک شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها و خسارت واردشده به کشاورزی و دامداری آغاز شد. شعار عربی «انا عطشان» («من تشنه‌ام») به یکی از شناخته‌شده‌ترین شعارهای این اعتراضات تبدیل شد.

درباره خشونت‌ها و تلفات این اعتراضات روایت‌های متفاوت و متعارضی وجود دارد. در نامه دی‌ماه ۱۴۰۰ کارشناسان سازمان ملل متحد، به گزارش‌هایی اشاره شده است که بر اساس آنها دست‌کم ۹ نفر، از جمله یک نوجوان، کشته شدند و حداقل ۲۰۰ نفر، و بنا بر برخی گزارش‌ها حدود ۳۰۰ نفر، بازداشت شدند. در همان نامه، نگرانی‌هایی درباره بازداشت خودسرانه و ناپدیدسازی قهری شماری از بازداشت‌شدگان نیز مطرح شده بود.

دولت ایران اتهام استفاده غیرقانونی از زور را رد کرد و اعلام داشت که در جریان درگیری‌های مسلحانه، ۹ شهروند و دو مأمور نیروی انتظامی جان باخته‌اند. همین تفاوت جدی میان روایت‌ها، ضرورت انجام تحقیقی مستقل، شفاف و قابل اعتماد را دوچندان می‌کند.

مردم خوزستان، صرف‌نظر از هویت قومی یا دیدگاه سیاسی‌شان، حق دارند درباره آب، آلودگی، سلامت، محیط زیست و معیشت خود اعتراض کنند بی‌آنکه در معرض خشونت غیرقانونی، بازداشت خودسرانه یا اقدامات تلافی‌جویانه قرار گیرند.

خواسته‌های ما

ما از نهادهای مسئول می‌خواهیم:

۱. ظرف یک مهلت مقرر، برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده برای احیای هورالعظیم منتشر کنند که در آن دستگاه‌های مسئول، منابع مالی، اهداف سالانه و شاخص‌های قابل سنجش برای وسعت آب‌گیری، کیفیت آب، تنوع زیستی و احیای معیشت‌های محلی مشخص شده باشد.

۲. جریان زیست‌محیطی هورالعظیم از حوضه کرخه را بر مبنای ارزیابی‌های علمی تضمین کنند و برای دوره‌های خشکسالی نیز برنامه‌ای مشخص داشته باشند. میزان آب رهاشده از سدها، آب تحویل‌شده به تالاب، دبی ثبت‌شده در ایستگاه‌های سنجش و مصرف بخش‌های عمده بالادست باید هر ماه منتشر شود.

۳. برداشت آب برای کشاورزی را با ظرفیت واقعی منابع موجود هماهنگ کنند، کشت محصولات پرمصرف و خارج از الگوی مصوب را در سال‌های کم‌آبی محدود سازند و برای کشاورزانی که از این محدودیت‌ها متضرر می‌شوند، حمایت مالی و برنامه‌های جایگزین عادلانه در نظر بگیرند.

۴. متن کامل ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و شروط مجوز میدان نفتی سهراب را منتشر کنند. توسعه بیشتر در بخش‌های حساس تالاب باید تا زمان انجام ارزیابی مستقل از آثار انباشته همه فعالیت‌های نفتی و مشورت واقعی با جوامع محلی متوقف بماند.

۵. عملکرد زیست‌محیطی تأسیسات نفتی موجود را به‌طور مستقل ارزیابی کنند. این ارزیابی باید شامل سنجش مواد نفتی، فلزات سنگین و دیگر آلاینده‌ها در آب و رسوبات باشد. شرکت‌هایی که مسئولیت آنها در ایجاد آلودگی یا تخریب اثبات می‌شود باید هزینه مهار آلودگی، پاک‌سازی و احیای محیط را بپردازند.

۶. ارتباط آبی میان بخش‌های مختلف تالاب را احیا کنند. جاده‌ها، خاکریزها، آب‌گذرها و دیگر سازه‌هایی که گردش طبیعی آب را مختل می‌کنند باید به‌طور علمی بررسی و در صورت لزوم اصلاح شوند. برنامه هماهنگی نیز برای پیشگیری از آتش‌سوزی، مرگ‌ومیر آبزیان و گسترش کانون‌های گردوغبار تدوین شود.

۷. شورای مشورتی دائمی هورالعظیم را با حضور کارشناسان مستقل، کشاورزان، ماهیگیران، گاومیش‌داران، زنان، سازمان‌های محیط زیستی و نمایندگان جوامع محلی، از جمله مردم عرب اهوازی، تشکیل دهند. گزارش‌ها و صورت‌جلسات این شورا باید در دسترس عموم قرار گیرد.

۸. برای جوامعی که از تخریب تالاب آسیب دیده‌اند، برنامه‌های مشخص بهداشتی و معیشتی ایجاد کنند؛ از جمله حمایت از ماهیگیری، دامداری، حصیربافی و دیگر مشاغل پایدار محلی و پایش منظم بیماری‌های تنفسی و بیماری‌های مرتبط با آلودگی آب.

۹. همکاری رسمی و مستمری با دولت عراق برقرار کنند تا مدیریت جریان‌های آبی فرامرزی، مهار آتش‌سوزی‌ها، کنترل آلودگی، پایش تنوع زیستی و حفاظت بلندمدت از مجموعه هورالهویزه ــ هورالعظیم به‌طور مشترک انجام شود.

۱۰. تحقیقی مستقل درباره کشته‌شدگان، مجروحان و بازداشت‌شدگان اعتراضات تیرماه ۱۴۰۰ انجام دهند، نتایج آن را منتشر کنند، برای قربانیان اقدامات غیرقانونی امکان دادخواهی و جبران خسارت فراهم آورند و هر فردی را که مسئول ارتکاب جرم شناخته می‌شود، در روندی عادلانه پاسخ‌گو سازند.

۱۱. از فعالیت مسالمت‌آمیز کنشگران محیط زیست و حق آزادی بیان و دسترسی عمومی به اطلاعات زیست‌محیطی حفاظت کنند و تضمین دهند که نیروهای انتظامی و امنیتی در مواجهه با اعتراضات آینده، اصول ضرورت، تناسب و پاسخ‌گویی را رعایت خواهند کرد.

هورالعظیم نباید قربانی طرح‌های صنعتی تازه شود. این تالاب یک زیست‌بوم زنده و سرچشمه کار و معیشت و همچنین بخشی از حافظه فرهنگی منطقه و سدی طبیعی در برابر گردوغبار و آلودگی و مهاجرت اجباری است.

احیای هورالعظیم به رهاسازی‌های اضطراریِ آب و وعده‌های مقطعی نباید محدود شود؛ ما به نظارت مستقل و مشارکت همان مردمی نیاز داریم که زندگی‌شان با سرنوشت تالاب درهم‌آمیخته است.

--

همه دادخواست‌ها

--