انتقال زندانیان افغان محکوم به اعدام در زندان دستگرد به افغانستان

 ۲۴ مارس ۲۰۲۶

خطاب به:  قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران، سازمان زندان‌ها، و نهادهای مسئول در جمهوری اسلامی ایران

ما، امضاکنندگان این دادخواست، با نگرانی عمیق نسبت به وضعیت زندانیان افغان محکوم به اعدام در زندان دستگرد اصفهان، خواستار توقف اجرای احکام اعدام و انتقال فوری این زندانیان به افغانستان هستیم.

در شرایطی که گزارش‌های متعدد از نقض حقوق دادرسی عادلانه، عدم دسترسی به وکیل، و اجرای احکام اعدام بدون اطلاع کافی به خانواده‌ها منتشر شده است، ادامه این روند نه‌تنها با اصول حقوق بشر در تعارض است، بلکه جان هزاران زندانی را در معرض خطر جدی قرار داده است.

با توجه به وجود توافق‌نامه رسمی میان ایران و افغانستان برای انتقال محکومان، این امکان وجود دارد که از اجرای مجازات‌های غیرقابل بازگشت جلوگیری شده و این افراد برای ادامه محکومیت به کشور خود منتقل شوند.

آمار کلی و ترکیب جرایم

طبق اظهارات مقام‌های ایرانی، بیش از ۸ هزار زندانی خارجی در ایران هستند که اکثریت آن‌ها شهروند افغانستان‌اند. (انتخاب، آبان ۱۴۰۳) عمده‌ترین جرم این محکومان افغان، قاچاق مواد مخدر است؛ در کنار اتهام‌هایی مثل ورود غیرقانونی و جرایم عادی دیگر. از سوی طالبان نیز اعلام شده که در مجموع حدود ۱۴هزار زندانی افغان در کشورهای مختلف‌اند که حدود ۸ هزار نفرشان در ایران هستند، اما آمار دقیق تفکیک‌شده براساس نوع جرم هنوز منتشر نشده و خود طالبان به‌دنبال گردآوری سیستماتیک این داده‌هاست. (بی‌بی‌سی دری، ۲۱ آبان ۱۴۰۴)

محکومان مواد مخدر و مجازات اعدام

ایران برای بسیاری از جرایم مواد مخدر (به‌ویژه حمل و قاچاق در مقیاس زیاد) مجازات اعدام پیش‌بینی کرده و سال‌هاست که بخش اعظم اعدام‌ها در این کشور مرتبط با مواد مخدر است. گزارش‌های حقوق بشری و رسانه‌ای در سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که هم‌چنان افغان‌ها در میان اعدام‌شدگان مواد مخدر حضور پررنگ دارند؛ مثلاً در زمستان ۲۰۲۵ گزارش شد که سه شهروند افغان همراه با دو تبعه دیگر در پرونده‌های مواد مخدر در بندرعباس اعدام شده‌اند. (لینک)

زندان دستگرد در اصفهان

زندان مرکزی اصفهان (دستگرد) یک زندان مردان با تراکم بالای جمعیت زندانی است و در گزارش‌های حقوق بشری به‌عنوان محل اجرای احکام متعدد، به‌ویژه در پرونده‌های مواد مخدر، ذکر می‌شود. سازمان حقوق بشر ایران گزارش کرده که در اردیبهشت ۱۴۰۳، در دو روز، ۱۰ مرد در زندان دستگرد اعدام شده‌اند که در میان آن‌ها دست‌کم یک تبعه افغانستان به نام «دلا‌غا حبیب» بوده که با اتهام مواد مخدر به اعدام محکوم شده بود. (لینک) این گزارش تأکید می‌کند که افغان‌ها بزرگ‌ترین گروه اتباع غیرایرانیِ در صف اعدام و اعدام‌شده در زندان‌های ایران هستند و شمار اعدام افغان‌ها به‌طور کلی پس از ۲۰۲۱ رو به افزایش بوده است؛ در ۲۰۲۳ دست‌کم ۲۵ تبعه افغان در ایران اعدام شده‌اند، بخشی از این اعدام‌ها در اصفهان و دستگرد بوده است.

گزارش‌های دیگری نیز از اعدام شهروندان افغان در دستگرد منتشر شده؛ مثلاً در مهر ۱۴۰۴/۲۰۲۵ خبر اعدام یک تبعه افغانستان به نام حضرت اسحاقزی، ۲۶ ساله، را در دستگرد به اتهام حمل و نگهداری مواد مخدر منتشر کرده‌اند، بدون آن‌که جزئیات پرونده یا نام کامل او آشکار شود. (لینک)

علاوه بر جرایم مواد مخدر، منابع حقوق بشری به اعدام افغان‌ها در دستگرد با اتهام قتل عمد (قصاص) نیز اشاره کرده‌اند؛ برای نمونه در تیر ۱۴۰۴ دو زندانی، از جمله «قربان زین‌النوری» تبعه افغانستان، به اتهام قتل در این زندان اعدام شده‌اند.​

شرایط دادرسی و وضعیت حقوقی

نهادهای حقوق بشری مانند عفو بین‌الملل گفته‌اند که بسیاری از محکومان مواد مخدر، از جمله افغان‌ها، در ایران پس از دادرسی‌های به‌شدت ناعادلانه (نبود دسترسی مؤثر به وکیل، اطلاع‌رسانی دیرهنگام درباره اجرای حکم، احتمال اعتراف تحت فشار) محکوم می‌شوند. در مورد افغان‌ها به‌طور خاص گزارش شده که بعضاً بدون اطلاع خانواده، بدون محاکمه علنی یا شفاف، و حتی گاهی بدون اطلاع خود محکوم تا لحظات آخر، حکم اعدام اجرا شده است. وضعیت سند اقامتی نامنظم بسیاری از افغان‌های مقیم ایران، ناآشنایی با زبان و نظام حقوقی، و نداشتن دسترسی به وکیل منتخب، همه عواملی‌اند که احتمال نقض حقوق دفاعی آن‌ها را بالا می‌برد.​

انتقال محکومان به افغانستان

بین ایران و افغانستان از سال ۱۳۸۵ توافق‌نامه‌ای برای انتقال محکومان وجود دارد که بر اساس آن، زندانیان افغان در ایران می‌توانند برای ادامه حبس به افغانستان منتقل شوند. در عمل، هر از گاهی گروه‌های بزرگی از زندانیان افغان، که اکثرشان محکوم مواد مخدر هستند به افغانستان تحویل داده شده‌اند؛ مثلاً در سال‌های گذشته مواردی مانند انتقال ۱۹۷ زندانی (بیشتر به اتهام مواد مخدر) ثبت شده است. (لینک)​  در نوامبر ۲۰۲۵ نیز خبرگزاری مهر گزارش داد که ۲۹۲ زندانی افغان از زندان‌های ایران به مقامات طالبان در مرز دوغارون ـ اسلام‌قلعه تحویل داده شده‌اند که جرایم‌شان عمدتاً مرتبط با مواد مخدر بوده است.​ طالبان از ۲۰۲۳ به بعد چند بار به‌طور علنی از ایران خواسته است که افغان‌های محکوم به اعدام در پرونده‌های مواد مخدر را به افغانستان منتقل کند و در عوض، مجازات‌های جایگزین (حبس طولانی، کار اجباری، پرداخت جریمه) اعمال شود. (لینک)​

خواسته‌ها

ما از مقامات مسئول در جمهوری اسلامی ایران می‌خواهیم:

• اجرای احکام اعدام برای زندانیان افغان در زندان دستگرد و سایر زندان‌ها فوراً متوقف شود؛
• تمامی زندانیان افغان محکوم به اعدام، به‌ویژه در پرونده‌های مواد مخدر، در چارچوب توافق‌نامه موجود به افغانستان منتقل شوند؛
• پیش از هرگونه اجرای حکم، امکان دادرسی عادلانه، دسترسی به وکیل منتخب، و اطلاع‌رسانی کامل به خانواده‌ها تضمین شود؛
• نهادهای مستقل داخلی و بین‌المللی امکان نظارت بر وضعیت این زندانیان را داشته باشند.

توقف این روند و استفاده از سازوکارهای انتقال محکومان، گامی ضروری برای حفظ جان انسان‌ها و احترام به اصول بنیادین حقوق بشر است.

-